Vardiyalı ve Gece Çalışmasında Sağlık Gözetimi: Ayrı Bir Rapor Gerekiyor

Üretim, lojistik, sağlık, güvenlik ve enerji sektörlerinde gece çalışması kaçınılmazdır. Buna karşılık gece postasında görevlendirilen personel için ayrı bir sağlık raporu gerektiği, işverenlerin önemli bir bölümü tarafından bilinmez. Bu yükümlülük, tehlike sınıfından bağımsız olarak işler ve denetimlerde sıkça tutanağa geçer.

Yasal çerçeve

İş Kanunu ve postalar halinde çalışmayı düzenleyen yönetmelik, gece postalarında çalıştırılacak işçilerin sağlık durumlarının uygun olduğunun işe başlamadan önce alınacak sağlık raporuyla belgelenmesini zorunlu kılar. Bu rapor en geç iki yılda bir yenilenir.

İki nokta özellikle önemlidir. Birincisi, bu periyot işyerinin tehlike sınıfına bağlı beş, üç ya da bir yıllık periyotlardan bağımsızdır. Az tehlikeli sınıfta yer alan bir çağrı merkezinde gece çalışan personel için beş yıllık periyot değil, iki yıllık periyot geçerlidir.

İkincisi, gece çalışması yasal olarak tanımlı bir zaman dilimine göre belirlenir. Yirmi ile altı arasındaki dönemde en az yedi buçuk saat çalışılan vardiya gece postası sayılır. Kısmen gece saatine sarkan bir vardiyanın bu kapsama girip girmediği, çalışma saatlerinin ayrıntılı incelenmesiyle belirlenir.

Gece çalışmasının sağlık üzerindeki etkileri

İnsan bedeninin biyolojik ritmi, gündüz uyanık olma ve gece uyuma düzeni üzerine kuruludur. Bu ritmin sürekli olarak tersine çevrilmesi, birden fazla sistemde etkisini gösterir.

Uyku düzeni

Gece çalışanlarda toplam uyku süresi genellikle kısalır ve uyku kalitesi düşer. Gündüz uyumak, ışık ve gürültü nedeniyle gece uykusunun yerini tam olarak tutmaz. Kronik uyku yetersizliği, dikkat ve tepki hızını düşürerek iş kazası riskini doğrudan artırır.

Kalp-damar sistemi

Uzun süreli vardiya çalışmasının kalp-damar hastalığı riskini artırdığı yönünde geniş bir literatür vardır. Bu nedenle gece çalışacak personelde EKG, tansiyon ölçümü ve kan lipid profili başlangıç kaydı olarak alınır ve düzenli takip edilir.

Metabolik etkiler

Öğün düzeninin bozulması, kilo artışı ve kan şekeri düzensizliği vardiyalı çalışanlarda sık görülür. Açlık kan şekeri ve beden kitle indeksi takibi bu grupta anlamlıdır. Mevcut diyabeti olan çalışanlarda vardiya düzeni, ilaç ve öğün zamanlamasını doğrudan etkilediği için ayrıca değerlendirilmelidir.

Sindirim sistemi

Düzensiz beslenme ve gece saatlerinde yemek alışkanlığı, reflü ve mide şikâyetlerini artırır. Mevcut ülser ve reflü öyküsü sorgulanır.

Ruhsal durum

Sosyal yaşamdan kopma, aile düzeninin bozulması ve kronik yorgunluk, vardiyalı çalışanlarda depresif belirtilerin görülme sıklığını artırır. Muayenede bu alanın sorgulanması erken müdahale için değerlidir.

Kimler için özel dikkat gerekir?

Bazı sağlık durumları gece çalışmasını mutlak olarak engellemez, ancak dikkatli değerlendirme ve düzenli takip gerektirir:

1. Kontrolsüz diyabet ve insülin kullanımı
2. Kontrolsüz yüksek tansiyon
3. Kalp ritim bozuklukları ve geçirilmiş kalp olayları
4. Epilepsi, özellikle uykusuzlukla tetiklenen tipler
5. Uyku apnesi ve diğer uyku bozuklukları
6. Aktif dönemdeki psikiyatrik tanılar
7. Gebelik ve emzirme dönemi
8. Ağır astım ve kronik solunum hastalıkları

Gebelik özel bir başlıktır. Gebe ve emziren çalışanların gece postasında çalıştırılmasına ilişkin ayrı düzenlemeler bulunur ve hekim raporu doğrultusunda gündüz vardiyasına geçiş yapılması gerekebilir.

Raporun içeriği

Gece çalışması için düzenlenen raporda, standart muayene bileşenlerine ek olarak şunlar öne çıkar:

1. Uyku düzeni ve uyku kalitesinin ayrıntılı sorgulanması
2. Kullanılan ilaçların, özellikle uyku ve dikkat üzerine etkili olanların kaydı
3. EKG ve tansiyon ölçümü
4. Açlık kan şekeri ve lipid profili
5. Mevcut kronik hastalıkların vardiya düzeniyle uyumluluğunun değerlendirilmesi
6. Uygunluk kararı ve varsa kısıtın açık biçimde yazılması

İşverenin pratik yükümlülükleri

Raporun alınması tek başına yeterli değildir. Vardiya düzenine ilişkin başka yükümlülükler de bulunur ve bunlar birbirini tamamlar:

1. Gece postasında çalışma süresi yasal sınırları aşmamalıdır; bazı işkollarında istisnalar bulunur ancak bunlar sınırlıdır.
2. Posta değişim düzeni belirli kurallara tabidir; çalışanlar ardışık gece postalarında sürekli çalıştırılamaz.
3. Gece çalışan personelin listesi tutulmalı ve raporlarının yenileme tarihleri takip edilmelidir.
4. Sağlık durumu nedeniyle gündüz vardiyasına geçmesi gereken çalışan için bu geçiş sağlanmalıdır.
5. İki yıllık yenileme periyodu, tehlike sınıfı periyodundan ayrı bir takvimde izlenmelidir.

Son madde en çok atlanandır. Çok tehlikeli sınıfta yer alan bir tesiste yıllık periyodik muayene zaten yapıldığı için gece raporu ayrıca düşünülmez; bu durumda yükümlülük fiilen karşılanmış olsa da kayıtta gece çalışmasına özgü değerlendirmenin yer alması gerekir. Az tehlikeli sınıfta ise beş yıllık periyot ile iki yıllık periyot arasındaki fark doğrudan bir açık oluşturur.

Vardiya planlamasıyla ilişkilendirme

Hekim tarafından “gece postasında çalıştırılmamalı” kısıtı konulan bir çalışanın, vardiya listesinde gece postasına yazılması sık karşılaşılan bir hatadır. Kısıt raporda yazılıdır, insan kaynakları dosyasında durur, ancak vardiya planını yapan yöneticiye ulaşmamıştır.

Bu boşluğu kapatmanın yolu, uygunluk kısıtlarını vardiya planlama sisteminde bir alan olarak tanımlamaktır. Planı yapan kişi, kısıtlı personeli gece postasına yazamayacak şekilde bir kontrol mekanizması kurmak, hem kazayı hem de sonrasındaki hukuki tabloyu önler.

Sonuç

Gece çalışması, mevzuatta ayrı düzenlenmiş ve ayrı rapor gerektiren bir alandır. İki yıllık yenileme periyodu, tehlike sınıfına bağlı genel periyotlardan bağımsız işler ve bu nedenle ayrı bir takvimde izlenmesi gerekir. Uygulamada bu ayrım kurulmadığı için, gece çalışanlarının raporları en sık eksik kalan belge grubunu oluşturur.

Vardiyalı çalışan ekiplerin muayenesi, planlamayı da zorlaştırır. Gece vardiyasından çıkan personeli sabah muayeneye göndermek hem insani değildir hem de tansiyon ve dikkat ölçümlerini gerçekçi olmaktan çıkarır. Satem OSGB, vardiya yapısına göre grup planlaması yaparak muayeneleri personelin kendi çalışma saatlerine uygun biçimde yürütüyor; gezici İSG araçlarıyla tesiste muayene imkânı sayesinde gece postası çalışanları da kendi mesai düzenleri içinde değerlendirilebiliyor. Hizmet kapsamını Satem OSGB sayfasından inceleyebilirsiniz.